Về quê mới thấy, đọc báo cáo mới hiểu
Kỳ lễ vừa rồi mình về quê. Nghe mọi người bảo nhau mùa này ăn sầu riêng đi giá rẻ bèo, Ri 6 đang cắt tại vườn chỉ 20–25 ngàn một kí. Cam thì còn thảm hơn 1 đến 2 ngàn một kí đợt tháng rồi nông dân tức quá đốn hết cam không thèm cắt rồi nay không có giá nó lên 10 ngàn. Mình nghe kể có vợ chồng kia trồng mấy chục công cam, thuốc phân đổ vào cả mùa, đến lúc thu hoạch giá rớt không ai mua họ uống thuốc sâu, mất!
Ba mình trồng xoài Đài Loan, tiền thuốc phun tính bằng chục triệu, mà bán ra chỉ được 3–6 ngàn một kí.
Nông dân làm ra trái cây ngon, nhưng thị trường quyết định họ sống hay chết.
Mình ngồi nghĩ mãi về điều đó. Rồi mình nhớ lại một báo cáo mình vừa đọc của ILO và thấy hai thứ này thật ra đang nói cùng một chuyện.
Báo cáo của ILO Jobs in trade and global supply chains in Viet Nam chỉ ra rằng Việt Nam hiện có hơn 20 triệu việc làm gắn với chuỗi cung ứng toàn cầu. Cao nhất Đông Nam Á. Chiếm hơn 27% toàn khu vực.
Nghe thì tự hào. Và đúng là đáng tự hào thật.
Nhưng có một con số khác mình không thể đọc qua: 76,8% trong số những việc làm đó phụ thuộc vào nhu cầu từ 6 đối tác lớn — Mỹ, Trung Quốc, EU, Nhật, Hàn và ASEAN.
Nghĩa là nếu một trong những thị trường đó giảm đơn hàng, thay đổi chính sách thuế, hay người tiêu dùng của họ thắt lưng buộc bụng — lao động Việt Nam cảm nhận ngay. Không cần đợi lâu.
Giống hệt nông dân trồng cam trồng sầu riêng. Làm ra sản phẩm tốt, nhưng giá do thị trường bên ngoài quyết định. Mà thị trường bên ngoài không ai kiểm soát được.
Mình kể chuyện này không phải để bi quan.
Mình kể vì nghĩ đây là điều rất quan trọng khi chúng ta những người đang tư vấn cho thế hệ trẻ nói về chuyện chọn ngành, chọn nghề.
Có những ngành hôm nay rất nhiều việc, lương tốt, dễ xin. Nhưng bản chất là đang sống nhờ đơn hàng bên ngoài. Khi thế giới ổn, ngành đó sáng rực. Khi thế giới chậm lại ngành đó rung lắc đầu tiên.
ILO cũng nói thẳng: tự động hóa và robot sẽ tăng nhanh trong các ngành thâm dụng lao động như dệt may, lắp ráp điện tử. Không phải ngành đó biến mất mà phần việc lặp đi lặp lại, ít kỹ năng sẽ bị thay thế dần. Và người đứng ở tầng đó sẽ không có nhiều lựa chọn.
Vậy câu hỏi không còn là: “Ngành này có dễ xin việc không?”
Mà phải hỏi sâu hơn:
Ngành này đang lên nhờ năng lực thật, hay chỉ đang hưởng lợi từ đơn hàng?
Học xong, mình sẽ đứng ở tầng nào trong chuỗi cung ứng đó tầng dễ bị thay thế, hay tầng điều phối, phân tích, tạo ra giá trị?
Cùng là ngành liên quan đến sản xuất, logistics, thương mại nhưng người học supply chain management, tự động hóa, data, quản trị vận hành sẽ đi một con đường rất khác so với người chỉ dừng ở thao tác đơn giản. Một bên leo lên được cùng chuỗi giá trị. Một bên dễ bị kẹt lại — giống nông dân trồng ra trái ngon nhưng không kiểm soát được giá bán.
ILO nói rõ: Việt Nam không thể mãi cạnh tranh bằng lao động giá rẻ. Con đường phía trước phải là năng suất cao hơn, kỹ năng cao hơn, đứng ở phần tạo ra giá trị hơn trong chuỗi cung ứng.
Và mình tin điều đó. Nên có cơ hội đi về quê là lại khuyên mấy đứa nhỏ đi học đại học đi đừng có nghe ai tuyên truyền “Học đại học ra rồi cũng thất nghiệp đi làm công nhân” tầm bậy tầm bạ.
Việt Nam đang có hơn 20 triệu việc làm gắn với thế giới. Nhưng câu hỏi cho thế hệ trẻ không phải là “có việc không” mà là mình sẽ nằm ở tầng nào của chuỗi đó.
Tầng bị thị trường quyết định số phận. Hay tầng có đủ kỹ năng để tự định vị được mình. Và tầng đó luôn luôn phải là tầng của học xong đại học hoặc thạc sỹ.
Ba mình trồng xoài bán 3–6 ngàn một kí, trong khi siêu thị bán lại 20–30 ngàn. Khoảng cách đó không phải do ba mình lười. Mà do ba mình đang đứng ở tầng nào của chuỗi giá trị.
Thế hệ trẻ hôm nay đang có cơ hội chọn tầng của mình trước khi thị trường chọn thay.
Nguồn: ILO
Trả lời