Trong mọi hồ sơ xin visa du học, ở bất kỳ quốc gia nào, đều có một câu hỏi gần như bắt buộc phải trả lời.
Tại sao em sẽ về Việt Nam sau khi tốt nghiệp?
Câu hỏi đó tồn tại vì cơ sở pháp lý của visa phi định cư yêu cầu người nộp hồ sơ phải chứng minh họ không có ý định ở lại. Hợp lý về mặt luật pháp. Nhưng có một vấn đề.
Theo Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ, 77% du học sinh bày tỏ ý định ở lại và tiếp tục làm việc tại Mỹ sau khi kết thúc OPT. Khảo sát của FWD.us năm 2021 với sinh viên STEM quốc tế cho thấy 75% muốn ở lại Mỹ sau tốt nghiệp, trong đó 42% có kế hoạch ở lại lâu dài từ bốn năm trở lên.
Nghĩa là phần lớn những người đang viết “em sẽ về nước” trong hồ sơ thực ra đang nghĩ điều ngược lại.
Cơ quan di trú biết điều này. Họ có dữ liệu. Họ thấy tỷ lệ chuyển sang visa làm việc, tỷ lệ nộp đơn định cư sau OPT hay PGWP. Họ không ngây thơ.
Nhưng họ vẫn hỏi câu hỏi đó. Và người nộp hồ sơ vẫn trả lời câu hỏi đó. Hai phía đang tham gia một vở kịch mà cả hai đều biết là vở kịch, vì không có cách nào khác để hệ thống vận hành trong khuôn khổ pháp lý hiện tại.
Đây không phải đạo đức giả. Đây là triệu chứng của một hệ thống đang đo sai thứ cần đo.
Câu hỏi đúng không phải là em có muốn về không. Câu hỏi đúng là em có khả năng đóng góp giá trị kinh tế cho chúng tôi không, và nếu có thì bằng cách nào, trong ngành nào, ở mức độ nào.
Khi hệ thống hỏi sai câu hỏi, hệ quả tất yếu là người ta tối ưu hoá hồ sơ để vượt qua bài kiểm tra, không phải để phản ánh thực tế. Ngành học trở thành công cụ xin visa hơn là định hướng nghề nghiệp. Study plan trở thành văn bản được viết để cán bộ chấp thuận hơn là kế hoạch thật sự. Và cả một thế hệ hồ sơ được đánh bóng để trông giống như thứ hệ thống muốn thấy.
Một chuyên gia phản biện sẽ nói: nhưng hệ thống đang hoạt động đúng chức năng của nó. Visa phi định cư tạo áp lực buộc người học phải chứng minh giá trị kinh tế trước khi được ở lại. Đây là cơ chế sàng lọc, không phải nghịch lý.
Mình đồng ý một phần. Cơ chế sàng lọc là cần thiết. Nhưng khi tiêu chí sàng lọc là khả năng viết một câu chuyện thuyết phục hơn là năng lực thật sự, thì thứ được sàng lọc không còn là người phù hợp nhất. Là người có hồ sơ được chuẩn bị kỹ nhất.
Và đó là lúc hệ thống bắt đầu tạo ra rủi ro cho chính nó.
Canada từ chối 52% đơn xin visa du học năm 2024, Mỹ đạt tỷ lệ từ chối cao nhất trong 10 năm ở mức 41%. Tỷ lệ từ chối tăng không phải vì có thêm nhiều người xấu. Mà vì hệ thống nhận ra mình đang không đo được thứ mình cần đo, và phản ứng bằng cách siết toàn bộ đầu vào.
Người chịu hậu quả không phải những người đã tối ưu hoá hồ sơ thành công. Là những người đến sau, nộp hồ sơ thật, bị từ chối vì tỷ lệ rủi ro của cả nhóm đã tăng lên trước đó.
Điều này dẫn đến một nghịch lý nhỏ hơn nhưng rất thật trong công việc mình làm hàng ngày: hồ sơ trung thực đôi khi khó hơn hồ sơ được đánh bóng để qua bài kiểm tra. Không phải vì cán bộ thiếu năng lực. Mà vì khi câu hỏi được đặt ra sai, câu trả lời thật không bao giờ là câu trả lời tốt nhất cho bài kiểm tra đó.
Mình nghĩ điều các chính phủ cần thay đổi không phải là thêm thủ tục hay tăng tỷ lệ từ chối. Là bắt đầu hỏi đúng câu hỏi. Thay vì hỏi em có muốn về không, hãy hỏi em có thể đóng góp gì nếu ở lại, và nếu về em mang gì về cho đất nước của em.
Hai câu hỏi đó không mâu thuẫn nhau. Và cả hai đều có thể được trả lời thật.
Còn bây giờ, trong khuôn khổ hệ thống đang tồn tại, thứ mình có thể làm với từng học sinh là giúp các em xây dựng một lộ trình thật sự nhất quán, ngành học phù hợp với năng lực, quốc gia phù hợp với mục tiêu, và hồ sơ phản ánh đúng con người đó. Không phải hồ sơ được viết để vượt qua một câu hỏi mà cả hai phía đều biết là không ai đang trả lời thật.
Hồ sơ đứng vững không phải hồ sơ nói những gì cán bộ muốn nghe. Là hồ sơ kể một câu chuyện nhất quán đến mức không cần phải nhớ mình đã khai gì.
Nguồn tham khảo:
1. NSF và FWD.us, tỷ lệ du học sinh muốn ở lại Mỹ sau tốt nghiệp: https://www.higheredimmigrationportal.org/…/advanced…
2. The Nation, phân tích hệ thống visa F-1 và OPT: https://www.thenation.com/…/international-students-f1…
3. GradPilot, tỷ lệ từ chối visa du học toàn cầu 2024/2025: https://gradpilot.com/…/student-visa-rejection-rates-by…
4. IRCC Open Data Portal Canada: https://open.canada.ca/…/f7e5498e-0ad8-4f28-a842…
Trả lời